DA ANÉCDOTA Á LITERATURA DE MAÍS LOGO PERCORRIDO
Título: Cáncara
Autor: Fran Alonso
Editorial: Xerais
Cando un colle un libro para ler o primeiro que atopa é o título, no cal as autorías de esforzan moito a fin captar a atención que leve á lectura da súa proposta. Existe unha ampla variedade de títulos, sobre todo xenéricos, que anuncian o tipo de enredo que se lerá. Cando eu collín nas mans a novela de Fran Alonso, o primeiro que notei foi a súa sonoridade, e antes ter diante dos ollos a primeira páxina xa estaba pensando en que o tratamento da lingua (na narrativa de hoxe tan devaluado) ía ser un dos puntos fortes ( con toda naturalidade conviven rexistro e culto popular) que seguramente viría acompañado dun lirismo para nada anecdótico.
Para nada anecdótico aínda que o enredo parta dunha anécdota, un feito real ocorrido en Baiona, que se pode cualificar como esperpéntico, e que consistiu na detención dunha vaca por pacer herba situada en térreo público. E , mentres ía avanzando na lectura, comezaba a preguntarme por posíbeis antecedentes narrativos que tiveran como foguete detonante inicial un feito real anecdótico, neste caso tan kafkiano. Aí pasáronme polas mentes, sobre todo, dous autores (e un terceiro do que falarei despois): Emmanuel Carrére, con L’adversaire (P.O.L, 2000), D’autres vies que la mienne ( P.O.L, 2009 e Limonov (P.O.L, 2011), ademais de Afonso Eiré con O coxo de Vilarelle e que con Memorias dunha vaca marela, xa imos introducindo na anécdota unha vaca. E, nisto, outras autorías que escribiron sobre bóvidos, con obras imprescindíbeis: The Cow (John Connell, Granta Books, 2018.), Vaca sagrada (Diamela Eltit, Planeta, 1991.) e La vaca cega (Joan Maragall, en Poesies, L’Avenç, 1895 (escrito en 1893. Con tradución ao galego de Xosé Iglesias Roura en ANT, 1917) que, aínda sendo poesía, rescato aquí pola súa amplísima repercusión na literatura catalá, na que transcendeu o modernismo deica alzarse en símbolo da patria ferida, e me trae á memoria Un millón de vacas de Manuel Rivas.)
Agora é momento de valorizar algo que na obra de Fran Alonso se acha sempre presente, a experimentación narrativa -que nos permite describir esta novela como un arte-facto narrativo poliédrico e coral. Se na literatura non existise vontade de experimentación discursiva, probablemente deixaría de ser literatura no sentido forte do termo e converteríase sobre todo en: reprodución, administración de relatos e confirmación de códigos xa coñecidos. Porque a literatura non vive só do que conta, senón da maneira en que reorganiza a linguaxe, a percepción e incluso a experiencia do real. Desaparecería a capacidade da literatura para abrir formas novas de conciencia, descubrir zonas inéditas da experiencia, ou producir linguaxe non previamente domesticada.
A estrutura de Cáncara componse de cinco bloques situados ente o “introiutus” e o “exitus” que lle dan inicio e remate, ao non estar indicados no texto permiten unha lectura continua, que, rematada esta, e conscientes de cal é estrutura real, obrigan a re-pensar no lido. Eses cinco bloques agrupan a visión polifonía da vaca, O Lareco ( o dono da vaca), a xornalista ( que cobre a noticia), o pobo ( que emite os seus xuízos), o espírito errante (trasunto crítico do que escribe o escritor e que terá moita importancia no remate) e finalmente o propio escritor.
Alén do lirismo, antes comentado, e que se pode comprobar nas descricións das casas (de escamas deixe), dos ollos ( e non só das vacas, tamén humanos) e das mazás camoesas, aí esta a fronteira permeábel entre realidade, ficción e memoria, a crítica social ao poder ( mesmo o alcalde leva o alcume de don Poder) e a evolución do clientelismo. Mesturando o ton desenfado e humorístico coa reflexión fonda e pertinente ou máis solemne cando fala o pobo.
E agora é o momento preciso para lembrar antecedente que nos quedaba por mencionar, que o propio Fran Alonso menciona, e que non é outro que a novela de Javier Cerercas El impostor, onde a personaxe real de Enric Marco falsea a súa propia biografía facéndose pasar por quen non foi coa fin de tirar proveito diso. E aquí vén moi a conto esta, longa mais imprescindíbel, cita que deixa as cousas ben claras ““A diferenza está na intención, na finalidade. Por iso a literatura pode doer. Porque a súa finalidade é obrigar a quen le a atoparse no texto, a situarse no contexto, a descubirse no mundo, a se enfrontar aos seus propios medos, a asumir o que lle resulta incómodo. A se debater nese fío cortante e ferinte que viaxa da beleza á dor e da dor á beleza. Nesa incerteza”
Para remate: a coralidade da novela non ficará completa se falta se falta outra voz, a de quen le e debe sentirse interpelado
