PROPOSTA E EXPERIENCIA DE LECTURA DE A CASA DA MEMÓRIA, de Maria Azenha
Cando alguén abre un libro sabe que dentro del o agarda o inesperado.
Cando alguén abre un libro de poesía sabe que centro del o agarda o mundo sensible que dentro de nós habita se non somos indiferentes ao feito de vivir.
Cando se abren as portas do libro de poesía A CASA DA MEMÓRIA, de Maria Azenha, o primeiro que sorprende (e se non sorprendera non habería poesía) é a capacidade sintética para, nuns poucos versos, transmitir mensaxes complexas e universais, esa depurada técnica para en tan pouco espazo lograr poemas climáticos que convidan e esixen unha fonda reflexión epifánica. Portas abertas nunca se fecharán.
Escribir sobre poesía é sempre un oficio de máximo risco, pois a connotación propia da poesía conduce a que cada lectura sexa particular e diferente. Por iso nestas liñas se centrarán na miña experiencia lectora, na crenza de que a quen a lea lle suxiran posíbeis camiños a transitar na súa lectura.
Xusto, cando se abre o libro, unha fervenza de musicalidade alquímica-verbal-poética aparece diante dos ollos de quen le, caendo cada son como a auga que se precipita e o acompañará en toda a lectura. E polos ollos entran as secuencias sonoras que se reproducen no cerebro como as ondas do mar que van e veñen nese ritmo que nunca cesa. Dise que os humanos somos auga nunha altísima porcentaxe, a auga énos familiar e vital, mais non só para nós e si para calquera cousa que se manifeste viva. Nin as flores e as árbores medrarían sen ela, nin teriamos memoria activa de nós e do mundo, esa que din que nos individualiza entre todos os seres vivos.
Nin as flores nin as árbores, lembren e tomen isto como metapoesía, que de poéticas habemos falar máis tarde
Agora continuemos co discurso enfiado para dar conta do predominante campo semántico da auga. Nas páxinas deste libro atoparán mencións ás nubes, á chuvia, o diluvio, o oceano, o mar e as ondas, a mesma auga, o temporal, o pozo, a illa, as gaivotas, as lágrimas, a neve, a piscina ou o orballo…E non se trata de pura coincidencia circunstancial pois constitúe un concepto fundamental (“Aos olhos levo a água lenta/ que corre para a terra/ sob a névoa de uma manhã cega/ de/ chuva./ Sem nenhum anjo da guarda/ à entrada/ da Casa da Memória/ agora,/ só tu e o mar.” Pax. 38) para comprender non só a entrada na casa da memória senón tamén os ríos temáticos que nela conflúen ou dela parten.
Sendo a auga un dos elementos que adoraban os nosos ancestros primixenios, tampouco faltan os outros tres: vento terra e lume/fogo, os cales (xunto á auga) non funcionan como símbolos da orde do mundo, senón como signos dunha realidade quebrada: o vento (é a forma na que a memoria pode existir cando xa perdeu o corpo) desmaterializa a voz, a terra (a terra deixa de ser lugar de identidade para converterse en evidencia da perda) nega a pertenza e o lume/fogo non redime: expón o que non pode ser soportado intensificando a experiencia ata o limite extremo
Deste xeito, o núcleo real da obra —alén do xa comentado en relación coa auga e o seu sistema simbólico— constrúese a partir dunha serie de liñas de forza que atravesan o libro con intensidade e coherencia: a memoria fragmentada, que non recompón o pasado senón que o ofrece en anacos dispersos e, a miúdo, inconciliables; a relación materna, afastada de calquera idealización e marcada pola ruptura, pola distancia e pola deterioración da identidade; a infancia, que deixa de ser territorio de inocencia para se converter nun espazo atravesado pola violencia, o medo e o desamparo; e, finalmente, a morte, presentada sen filtros nin metáforas atenuantes, como presenza material, inmediata e ineludible. Porén, máis alá desta posible enumeración temática, o verdadeiramente significativo é que estes elementos non funcionan como temas no sentido tradicional do termo, senón como manifestacións dun mesmo fondo común: o dunha conciencia ferida que percibe o mundo desde a fractura, desde a perda e desde a imposibilidade de recomposición. A poesía de Azenha non organiza a experiencia: expóna na súa intensidade, sen ofrecer consolo nin síntese, facendo do poema o lugar onde esa conciencia se manifesta e, ao mesmo tempo, cobra vixencia
E, despois do xa escrito, cómpre deterse nos poemas de natureza metapoética, nos que a autora se interroga polo sentido mesmo da escritura. Lonxe de ofrecer unha resposta explicativa ou xustificativa, estes textos apuntan cara a unha concepción do poema como realidade autosuficiente, allea a calquera finalidade externa. A afirmación de que “não tem importância nenhuma escrever um poema / a não ser a possibilidade de o não ter escrito” non debe entenderse como negación do valor da poesía, senón como afirmación radical da súa liberdade: o poema non precisa ser útil nin demostrar nada, do mesmo xeito que unha flor non precisa explicar a súa beleza. Neste sentido, a escrita poética sitúase nun territorio onde o sentido non se constrúe por acumulación de significados, senón por presenza: o poema é, simplemente, e nesa existencia plena reside a súa forza. Porén tampouco imos ternos só nos poemas que reflexionan sobre a metapoesía, pois calquera deles non deixa de ser/ ter unha aplicación pontual, podendo ter manifestacións diversas dentro do mesmo poemario. Pois, e esta é a conclusión final, cada obra é a súa propia expresión metapoética, igual no campo medran flores diferentes e todas son fermosas.
ASDO: Xosé M. Eyré
(Membro da Asociación da Crítica Galega)
